PHẦN 13. PHỤ LỤC TRA CỨU NHANH

SỔ TAY NHẬN BIẾT, CHẨN ĐOÁN VÀ QUẢN LÝ BỆNH TRÊN TÔM

Hướng dẫn nhận biết dấu hiệu bất thường, xác định nguyên nhân, phòng bệnh và xử lý các vấn đề sức khỏe thường gặp trên tôm thẻ chân trắng và tôm sú.

PHẦN 13. PHỤ LỤC TRA CỨU NHANH

Phần phụ lục này được thiết kế để bà con có thể tra cứu nhanh ngay tại ao khi phát hiện tôm có biểu hiện bất thường.

Điều quan trọng cần nhớ là:

Triệu chứng chỉ giúp khoanh vùng nguyên nhân. Không nên dùng một dấu hiệu bên ngoài để kết luận chính xác tôm mắc bệnh gì.

Ví dụ, đốm trắng trên vỏ thường khiến người nuôi nghĩ ngay đến WSSV, nhưng các đốm trắng cũng có thể xuất hiện trong những tình trạng khác; ngược lại, tôm nhiễm WSSV không phải lúc nào cũng xuất hiện đốm trắng rõ ràng.

1. Tra cứu nhanh: Triệu chứng → Nguyên nhân cần nghĩ đến

Bà con quan sát thấy	Những nguyên nhân cần nghĩ đến	Nên kiểm tra tiếp
Tôm giảm ăn, bỏ ăn	Thiếu oxy, biến động môi trường, AHPND, WSSV, YHV, bệnh gan tụy – đường ruột và nhiều nguyên nhân khác	DO, pH, nhiệt độ, gan tụy, đường ruột, sức ăn và diễn biến tôm chết
Đốm trắng trên vỏ	WSSV; biến đổi lớp vỏ do môi trường hoặc các nguyên nhân khác	Diễn biến chết, màu thân, tình trạng đàn tôm và xét nghiệm WSSV
Thân đỏ hoặc hồng	WSSV, TSV, DIV1, nhiễm khuẩn, stress môi trường hoặc tổn thương	Vỏ, cơ, gan tụy, sức ăn, môi trường và xét nghiệm phù hợp
Đuôi và chân bơi đỏ	TSV là một nguyên nhân cần lưu ý; ngoài ra có thể gặp trong stress hoặc các bệnh khác	Giai đoạn lột xác, tỷ lệ chết, các dấu hiệu kèm theo và xét nghiệm TSV khi phù hợp
Cơ bụng trắng hoặc đục	IMNV, một số tác nhân gây tổn thương cơ, stress nhiệt, biến động độ mặn, thiếu oxy hoặc tổn thương cơ học	Lịch sử biến động ao, vị trí cơ tổn thương, diễn biến đàn tôm và xét nghiệm
Gan tụy teo, nhạt màu	AHPND, EHP, NHP, DIV1, giảm ăn kéo dài, dinh dưỡng và các tổn thương gan tụy khác	Đường ruột, sức ăn, tốc độ chết, mô bệnh học hoặc PCR theo bệnh nghi ngờ
Gan tụy đổi màu hoặc cấu trúc	Bệnh gan tụy, dinh dưỡng, thức ăn, nhiễm khuẩn, stress hoặc các nguyên nhân khác	Kiểm tra toàn đàn, môi trường, sức ăn và xét nghiệm khi cần
Ruột rỗng	Trước hết cho thấy tôm đang ăn ít hoặc không ăn; nguyên nhân có thể nằm ở môi trường, thức ăn hoặc bệnh	Sức ăn, gan tụy, DO, pH, nhiệt độ và các bệnh nghi ngờ
Ruột không liên tục hoặc “đứt khúc”	Tôm ăn không đều, rối loạn tiêu hóa, vấn đề gan tụy, thức ăn hoặc stress	Không xem đây là dấu hiệu đặc hiệu của EHP; kiểm tra gan tụy, thức ăn và môi trường
Phân trắng	WFS đa yếu tố; có thể liên quan EHP, hệ vi sinh, Vibrio, gan tụy – đường ruột và môi trường	EHP, gan tụy, đường ruột, môi trường, soi mẫu và xét nghiệm phù hợp
Chậm lớn, phân đàn	EHP, IHHNV/RDS, MSGS ở tôm sú trong trường hợp phù hợp, chất lượng giống, mật độ, thức ăn và môi trường	Tốc độ tăng trưởng, FCR, mật độ, thức ăn, môi trường và PCR EHP/IHHNV khi phù hợp
Chủy hoặc cơ thể dị hình	IHHNV/RDS là một trong những nguyên nhân cần xem xét; ngoài ra còn có thể liên quan chất lượng giống và phát triển bất thường	Tỷ lệ dị hình toàn đàn, lịch sử giống và xét nghiệm phù hợp
Mang đen, nâu hoặc bẩn	Chất hữu cơ, sinh vật bám, nấm, vi khuẩn, tổn thương mang và môi trường	Soi tươi mang + kiểm tra đáy ao, DO và chất lượng nước
Tôm đóng “lông”, bám bẩn	Zoothamnium, Epistylis, Vorticella, vi khuẩn dạng sợi, tảo hoặc cặn hữu cơ	Soi tươi mang, vỏ và phần phụ; kiểm tra chất hữu cơ
Tôm mềm vỏ	Vừa lột xác, mất cân bằng khoáng, môi trường, dinh dưỡng hoặc một số bệnh	Thời điểm lột xác, độ kiềm, độ mặn, khoáng, gan tụy và sức khỏe đàn tôm
Tôm nổi đầu gần sáng	Ưu tiên nghĩ đến thiếu oxy hòa tan	Đo DO ngay tại vị trí và thời điểm tôm tập trung
Tôm chết nhanh	Sự cố môi trường cấp tính hoặc bệnh truyền nhiễm như WSSV, AHPND, YHV, DIV1 và các bệnh khác	Kiểm tra nước ngay + lấy mẫu bệnh càng sớm càng tốt
Tôm chết rải rác kéo dài	Bệnh mạn tính, IMNV, môi trường, đáy ao, dinh dưỡng hoặc nhiễm khuẩn thứ phát	Theo dõi số chết theo ngày, tăng trưởng, môi trường và xét nghiệm có mục tiêu

Hình 13.01. Infographic “Nhìn tôm – khoanh vùng nguyên nhân”.

Gợi ý hình ảnh: đốm trắng – đỏ thân – trắng cơ – gan tụy teo – phân trắng – chậm lớn – đen mang – nổi đầu.

2. Bệnh → Tác nhân → Cơ quan chính bị ảnh hưởng

Bệnh hoặc tình trạng	Tác nhân	Cơ quan hoặc mô quan trọng
Bệnh đốm trắng – WSD	White Spot Syndrome Virus – WSSV	Biểu mô dưới vỏ, mang, dạ dày, cơ quan tạo máu và nhiều mô khác
Bệnh đầu vàng – YHD	YHV1	Mang, cơ quan lymphoid, tế bào máu và nhiều mô có nguồn gốc trung bì hoặc ngoại bì
Hội chứng Taura – TS	TSV	Biểu mô vỏ, mang, phần phụ và nhiều mô khác
Hoại tử cơ truyền nhiễm – IMN	IMNV	Chủ yếu cơ vân; cơ quan lymphoid cũng có thể bị ảnh hưởng
IHHN/RDS	IHHNV	Biểu mô, mô tạo máu và các mô cảm nhiễm; có thể liên quan chậm lớn và dị hình ở một số loài
Bệnh do DIV1	Decapod iridescent virus 1 – DIV1	Cơ quan tạo máu, mang và nhiều mô hoặc cơ quan khác
AHPND	Các chủng vi khuẩn gây AHPND mang yếu tố độc lực liên quan PirAB	Gan tụy là cơ quan tổn thương đặc biệt quan trọng
EHP	Enterocytozoon hepatopenaei	Tế bào biểu mô ống gan tụy
NHP	Hepatobacter penaei	Gan tụy
Gregarine	Gregarine thuộc Apicomplexa	Đường tiêu hóa
Zoothamnium, Epistylis, Vorticella	Trùng lông sống bám	Mang, vỏ và phần phụ

Trong AHPND, tổn thương bệnh lý tập trung đặc biệt ở gan tụy, với sự thoái hóa và bong các tế bào biểu mô ống gan tụy trong diễn tiến cấp tính.

Đối với EHP, vị trí ký sinh chính cần nhớ là tế bào biểu mô ống gan tụy. Không nên trình bày gan tụy và ruột giữa như hai cơ quan đích tương đương.

Hình 13.02. Bản đồ cơ thể tôm cho thấy cơ quan đích chính của một số tác nhân quan trọng.

Gợi ý đánh dấu WSSV – AHPND – EHP – IMNV – NHP – sinh vật bám trên một hình giải phẫu tôm.

3. Bệnh → Nên dùng phương pháp nào để kiểm tra?

Không có một phương pháp duy nhất là “tốt nhất cho tất cả bệnh”.

Bệnh hoặc tác nhân nghi ngờ	Phương pháp thường có giá trị	Lưu ý
WSSV	PCR/qPCR, mô bệnh học và các phương pháp được thẩm định	Đốm trắng không đủ để kết luận
YHV	RT-PCR/RT-qPCR và phương pháp chuyên biệt phù hợp	Đây là virus RNA
TSV	RT-PCR/RT-qPCR, mô bệnh học	Cần đối chiếu với giai đoạn bệnh và biểu hiện của đàn tôm
IMNV	RT-PCR/RT-qPCR, mô bệnh học	Trắng cơ không đặc hiệu
DIV1	PCR/qPCR, mô bệnh học theo quy trình phù hợp	Dấu hiệu bên ngoài không đặc hiệu
AHPND	PCR/qPCR nhắm yếu tố độc lực phù hợp + mô bệnh học và/hoặc vi khuẩn học khi cần	Phát hiện Vibrio parahaemolyticus đơn thuần chưa đủ để kết luận AHPND
EHP	PCR, nested PCR, qPCR, mô bệnh học, lai tại chỗ hoặc kỹ thuật phù hợp	Chậm lớn hoặc phân đàn không đủ để kết luận
IHHNV	PCR/qPCR hoặc phương pháp đã được thẩm định phù hợp	Cần lưu ý ảnh hưởng của EVE khi diễn giải kết quả
NHP	PCR, mô bệnh học, lai tại chỗ hoặc phương pháp chuyên biệt	Gan tụy là mô đặc biệt quan trọng
Vibriosis	Nuôi cấy + định danh + đánh giá độc lực hoặc độ nhạy kháng sinh khi phù hợp	TCBS chỉ là một công cụ hỗ trợ, không tự xác định tác nhân gây bệnh
Sinh vật bám	Soi tươi mang, vỏ và phần phụ	Thường không cần bắt đầu bằng PCR để nhận dạng sơ bộ
Gregarine/ATM	Soi tươi và mô học khi cần	Phải phân biệt Gregarine thật với cấu trúc ATM

3.1. Riêng EHP

Nested PCR là một kỹ thuật có độ nhạy cao đã được sử dụng để phát hiện EHP, trong khi qPCR có thể được sử dụng để phát hiện và định lượng mục tiêu khi phương pháp được thiết kế và chuẩn hóa phù hợp.

Không nên gọi nested PCR là “tiêu chuẩn vàng” một cách tuyệt đối.

3.2. Riêng IHHNV

Không nên giữ quan điểm rằng:

“Long-Amplicon PCR là phương pháp bắt buộc.”

Điều cần thiết là sử dụng phương pháp xét nghiệm đã được thẩm định phù hợp với mục tiêu chẩn đoán và có khả năng hạn chế hoặc nhận diện ảnh hưởng của các endogenous viral elements – EVE khi cần.

Hình 13.03. Sơ đồ lựa chọn phương pháp xét nghiệm theo nhóm tác nhân.

Gợi ý sơ đồ: Virus DNA → PCR/qPCR; Virus RNA → RT-PCR/RT-qPCR; Vi khuẩn → vi sinh + sinh học phân tử; Ký sinh/sinh vật bám → soi/mô học; Tổn thương mô → mô bệnh học.

4. Tra cứu nhanh các thông số môi trường

Khi đưa các giá trị cụ thể về chất lượng nước vào thực hành, cần đối chiếu với tiêu chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật và điều kiện nuôi đang áp dụng. Không nên lấy mọi ngưỡng độc tính từ nghiên cứu rồi gán thành “ngưỡng tiêu chuẩn”.

Chỉ tiêu	Điều cần quan tâm	Khi bất thường nên nghĩ đến
Nhiệt độ	Giá trị hiện tại + tốc độ thay đổi	Sức ăn, trao đổi chất, nhu cầu oxy, ammonia, stress và nguy cơ bệnh
DO	Đặc biệt gần sáng và vùng đáy	Tôm nổi đầu, giảm ăn, stress hô hấp
pH	Giá trị sáng – chiều và biên độ trong ngày	Stress, thay đổi độc tính NH3/H2S, biến động tảo
Độ mặn	Giá trị và tốc độ biến động	Stress thẩm thấu, cân bằng ion, độc tính NO2−
Độ kiềm	Khả năng đệm của hệ thống	pH dễ dao động, ảnh hưởng nitrate hóa và quá trình lột xác
TAN/NH3	Phải đọc cùng pH và nhiệt độ	Tổn thương mang, giảm ăn, giảm tăng trưởng và stress
NO2−	Phải xem cùng độ mặn/chloride	Stress hô hấp, giảm tăng trưởng và các rối loạn sinh lý
H2S	Đặc biệt ở vùng đáy yếm khí; phải đọc cùng pH	Độc tính hô hấp tế bào và tình trạng đáy xấu
Tảo	Nhóm tảo, mật độ và xu hướng	Dao động pH/DO, nguy cơ tảo tàn và thay đổi chất lượng nước
Chất hữu cơ/bùn đáy	Mức tích tụ và tình trạng yếm khí	DO đáy giảm, NH3/H2S, sinh vật bám và vi khuẩn cơ hội

4.1. Ba mối quan hệ bà con nên nhớ

NH₃ không nên đọc một mình
→ cần xem TAN + pH + nhiệt độ.

NO₂⁻ không nên đọc một mình
→ cần xem thêm độ mặn và chloride.

H₂S không nên đọc một mình
→ pH ảnh hưởng tỷ lệ H₂S trong tổng sulfide.

Hình 13.04. Ba mối quan hệ quan trọng khi đánh giá độc tính trong ao.

Gợi ý infographic: NH₃ ↔ pH/nhiệt độ; NO₂⁻ ↔ chloride/độ mặn; H₂S ↔ pH.

Không nên ghi:

“Nhiệt độ dưới 30°C = kích hoạt WSSV.”

Nhiệt độ có thể ảnh hưởng đến tương tác giữa WSSV, vật chủ và bệnh, nhưng không hoạt động như một công tắc bật/tắt chỉ dựa trên một mốc nhiệt độ duy nhất.

5. Phân biệt nhanh khi tôm có đốm trắng

Có thể nghĩ đến WSSV nhiều hơn khi:

• Các đốm nằm trong lớp vỏ.
• Đàn tôm đồng thời giảm ăn.
• Tôm bơi yếu.
• Thân có thể chuyển hồng hoặc đỏ.
• Số tôm chết tăng nhanh.

Tuy nhiên, đốm trắng không phải dấu hiệu đủ để xác nhận WSSV.

Cần làm: lấy mẫu xét nghiệm WSSV khi bệnh cảnh phù hợp.

Hình 13.05. So sánh đốm trắng nghi WSSV với một số biến đổi trắng trên lớp vỏ không đặc hiệu.

Gợi ý hình ảnh đặt cạnh nhau để nhấn mạnh rằng hình thái đốm không thay thế xét nghiệm.

Không nên ghi cố định:

“Đốm trắng không phải WSSV là do dư Ca²⁺/Mg²⁺.”

Các yếu tố môi trường và quá trình khoáng hóa vỏ có thể tạo những thay đổi tương tự, nhưng không nên quy mọi trường hợp cho một nguyên nhân khoáng duy nhất.

6. Phân biệt tôm trắng cơ

Khả năng	Điểm cần xem thêm
IMNV	Tổn thương cơ kéo dài, số tôm bị tăng hoặc tôm chết tăng; cần xét nghiệm khi phù hợp
Tác nhân virus gây tổn thương cơ khác	Phụ thuộc loài tôm, khu vực và bệnh cảnh
Sốc nhiệt hoặc độ mặn	Thường có mối liên hệ thời gian với biến động môi trường
Thiếu oxy	Kiểm tra DO và hành vi của toàn đàn
Tổn thương cơ học	Xem lịch sử chài, vận chuyển hoặc thao tác mạnh

Hình 13.06. Cây quyết định nhanh khi phát hiện tôm trắng cơ.

Gợi ý sơ đồ: kiểm tra biến động môi trường/thao tác trước → theo dõi diễn biến → xét nghiệm khi kéo dài hoặc chết tăng.

Không nên dùng “ngộ độc nitrite = trắng cơ” như một dấu hiệu đặc hiệu. Nitrite có thể gây stress hô hấp và nhiều rối loạn sinh lý, nhưng trắng cơ có nhiều nguyên nhân khác.

7. Phân biệt tôm chậm lớn

7.1. EHP

Nghĩ đến khi:

• Tốc độ tăng trưởng giảm.
• Đàn phân cỡ rõ.
• Không nhất thiết xuất hiện chết hàng loạt.

7.2. IHHNV/RDS

Nghĩ đến khi:

• Tăng trưởng kém.
• Đàn không đồng đều.
• Có dị hình kèm theo ở một số trường hợp.

7.3. MSGS/LSNV

Cần xem xét ở tôm sú khi bối cảnh dịch tễ và biểu hiện phù hợp.

7.4. Nguyên nhân không truyền nhiễm

Đừng quên:

• Chất lượng giống.
• Mật độ.
• Lượng và chất lượng thức ăn.
• DO.
• NH₃/NO₂⁻.
• Độ mặn.
• Nhiệt độ.
• Chất lượng đáy.

Hình 13.07. Sơ đồ phân biệt các nhóm nguyên nhân làm tôm chậm lớn.

Gợi ý sơ đồ: EHP – IHHNV – MSGS – dinh dưỡng – mật độ – giống – môi trường.

8. Phân biệt gan tụy teo hoặc nhạt

Nguyên nhân cần nghĩ đến	Điểm cần kiểm tra thêm
AHPND	Giảm ăn, ruột rỗng, diễn biến chết; PCR/qPCR và mô bệnh học khi phù hợp
EHP	Chậm lớn, phân đàn; PCR/qPCR và mô bệnh học
NHP	Gan tụy tổn thương kéo dài, tôm gầy; xét nghiệm chuyên biệt
DIV1	Dấu hiệu toàn thân và xét nghiệm virus phù hợp
Giảm ăn/dinh dưỡng	Lịch sử thức ăn, sức ăn, môi trường; không nhất thiết có tác nhân truyền nhiễm

AHPND có thể tạo tổn thương mô học đặc trưng ở gan tụy, đặc biệt liên quan đến sự thoái hóa và bong tế bào biểu mô ống gan tụy trong giai đoạn cấp.

Hình 13.08. Các tình trạng có thể làm gan tụy nhạt hoặc teo và cách phân biệt.

Gợi ý bảng ảnh: AHPND – EHP – NHP – DIV1 – giảm ăn/dinh dưỡng, kèm xét nghiệm gợi ý.

9. Bảng “Thấy gì → Làm gì trước?”

Tình huống	Việc ưu tiên đầu tiên
Tôm nổi đầu hàng loạt	Đo DO ngay.
Tôm giảm ăn đột ngột	Kiểm tra nước + bắt tôm kiểm tra.
Tôm chết tăng nhanh	Kiểm tra môi trường + lấy mẫu bệnh.
Đốm trắng	Hạn chế nguy cơ phát tán + xét nghiệm WSSV.
Gan tụy teo hoặc nhạt	Đánh giá AHPND/EHP/NHP/DIV1 và các nguyên nhân khác theo bệnh cảnh.
Phân trắng	Kiểm tra EHP + gan tụy/đường ruột + môi trường.
Chậm lớn hoặc phân đàn	Đánh giá EHP/IHHNV + dinh dưỡng + mật độ + môi trường.
Trắng cơ	Kiểm tra stress môi trường và thao tác; xét nghiệm virus nếu kéo dài hoặc chết tăng.
Đen mang	Soi mang + kiểm tra đáy ao và chất lượng nước.
Đóng rong hoặc bám bẩn	Soi tươi + kiểm tra chất hữu cơ.
Tôm mềm vỏ	Xem giai đoạn lột xác + khoáng + môi trường + sức khỏe gan tụy.

Hình 13.09. Infographic “Tình huống ngoài ao – việc cần làm đầu tiên”.

Gợi ý thiết kế dạng checklist tra cứu nhanh trên điện thoại.

10. Bảng chọn mẫu khi gửi xét nghiệm

Nghi ngờ	Mẫu hoặc cơ quan cần ưu tiên theo hướng dẫn phòng xét nghiệm
WSSV	Tôm bệnh còn sống và các mô phù hợp theo quy trình xét nghiệm.
AHPND	Gan tụy và mẫu phù hợp cho phát hiện tác nhân hoặc yếu tố độc lực.
EHP	Gan tụy là mẫu đặc biệt quan trọng.
IMNV	Tôm có vùng cơ tổn thương và các mô theo quy trình xét nghiệm.
IHHNV	Tôm đại diện, đặc biệt nhóm chậm lớn hoặc dị hình.
Vibriosis	Tôm bệnh còn sống; mô tổn thương, gan tụy hoặc hemolymph tùy mục tiêu xét nghiệm.
Sinh vật bám	Mang, vỏ và phần phụ để soi tươi.
Gregarine	Đường tiêu hóa.

Hình 13.10. Vị trí lấy mẫu theo bệnh hoặc nhóm tác nhân nghi ngờ.

Gợi ý hình cơ thể tôm với các vị trí gan tụy – mang – cơ – đường tiêu hóa – vỏ.

Nguyên tắc: Lấy đúng con + đúng mô + đúng chất bảo quản + đúng xét nghiệm.

11. Danh mục thuật ngữ và chữ viết tắt

Viết tắt	Tên đầy đủ	Ý nghĩa
AHPND	Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease	Bệnh hoại tử gan tụy cấp tính.
ATM	Aggregated Transformed Microvilli	Các cấu trúc hình thành từ vi nhung mao bị biến đổi và kết tụ; có thể gặp trong các trường hợp liên quan hội chứng phân trắng.
DIV1	Decapod iridescent virus 1	Virus iridescent ở giáp xác.
DO	Dissolved Oxygen	Oxy hòa tan trong nước.
EHP	Enterocytozoon hepatopenaei	Vi bào tử trùng ký sinh chủ yếu trong tế bào biểu mô ống gan tụy, liên quan đến giảm tăng trưởng và phân đàn.
FCR	Feed Conversion Ratio	Hệ số chuyển đổi thức ăn.
IHHNV	Infectious hypodermal and haematopoietic necrosis virus	Tên thông dụng của virus gây IHHN và có thể liên quan RDS.
IMNV	Infectious Myonecrosis Virus	Virus gây bệnh hoại tử cơ truyền nhiễm.
NHP	Necrotizing Hepatopancreatitis	Bệnh hoại tử gan tụy nhiễm trùng do Hepatobacter penaei.
PCR	Polymerase Chain Reaction	Phản ứng chuỗi polymerase dùng để khuếch đại trình tự DNA mục tiêu.
qPCR	Quantitative/real-time PCR	PCR thời gian thực; có thể được sử dụng cho mục đích định tính hoặc định lượng tùy phương pháp được thiết kế và chuẩn hóa.
RT-PCR	Reverse Transcription PCR	PCR có bước phiên mã ngược, thường sử dụng với tác nhân RNA.
RDS	Runt-Deformity Syndrome	Hội chứng còi cọc và dị hình.
SPF	Specific Pathogen Free	Không phát hiện những tác nhân cụ thể nằm trong chương trình SPF; không đồng nghĩa tôm hoàn toàn không có mầm bệnh.
SPR	Specific Pathogen Resistant	Có tính kháng hoặc chống chịu tốt hơn đối với một tác nhân cụ thể; không đồng nghĩa miễn nhiễm hoàn toàn.
TSV	Taura Syndrome Virus	Virus gây hội chứng Taura.
WFS	White Feces Syndrome	Hội chứng phân trắng.
WSD	White Spot Disease	Bệnh đốm trắng.
WSSV	White Spot Syndrome Virus	Virus gây bệnh đốm trắng.
YHD	Yellow Head Disease	Bệnh đầu vàng.
YHV	Yellow Head Virus	Virus đầu vàng.

Hình 13.11. Bảng chữ viết tắt thường gặp trong bệnh học tôm.

Gợi ý thiết kế dạng bảng tra cứu một trang để bà con có thể lưu trên điện thoại.

12. Năm câu hỏi trước khi kết luận tôm bị bệnh

12.1. Cả đàn bị hay chỉ một vài con?

Một vài cá thể bất thường chưa chắc phản ánh tình trạng của toàn bộ ao.

12.2. Môi trường vừa thay đổi gì?

Hãy xem lại:

Mưa – nhiệt độ – DO – pH – độ mặn – tảo – nguồn nước – những thao tác vừa thực hiện.

12.3. Tôm chết nhanh hay kéo dài?

Diễn biến theo thời gian là một phần rất quan trọng của chẩn đoán.

12.4. Có nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện không?

Ví dụ:

Gan tụy teo + ruột rỗng + giảm ăn + tôm chết tăng

có giá trị khoanh vùng nguyên nhân hơn chỉ một dấu hiệu “gan nhạt”.

12.5. Có xét nghiệm xác nhận chưa?

Nếu chưa:

Hãy gọi đó là “nghi ngờ”, đừng gọi là “đã mắc bệnh”.

Hình 13.12. Infographic “5 câu hỏi trước khi gọi tên bệnh”.

Gợi ý thiết kế năm câu hỏi lớn đặt xung quanh hình một con tôm và ao nuôi.

13. Tài liệu nên ưu tiên khi tra cứu

Để sổ tay tiếp tục được cập nhật theo thời gian, nên ưu tiên nguồn thông tin theo thứ tự sau:

13.1. Nhóm 1 – Tiêu chuẩn và tài liệu chính thức

• WOAH – World Organisation for Animal Health: Aquatic Animal Health Code, Manual of Diagnostic Tests for Aquatic Animals và các tài liệu bệnh chuyên biệt.
• FAO – Food and Agriculture Organization of the United Nations: tài liệu về sức khỏe thủy sản, an toàn sinh học, sản xuất giống và thực hành nuôi.
• TCVN 13656:2023: Nước nuôi trồng thủy sản – Chất lượng nước nuôi thâm canh tôm sú, tôm thẻ chân trắng.
• Các văn bản của cơ quan quản lý nhà nước Việt Nam về thú y thủy sản, giống, thức ăn, thuốc thú y và sản phẩm xử lý môi trường.

13.2. Nhóm 2 – Công trình khoa học

Ưu tiên:

• Bài báo khoa học đã qua phản biện.
• Nghiên cứu thực nghiệm.
• Tổng quan hệ thống.
• Tài liệu của viện nghiên cứu và trường đại học chuyên ngành.

13.3. Nhóm 3 – Tài liệu kỹ thuật và truyền thông ngành

Các trang chuyên ngành, tạp chí thủy sản và tài liệu doanh nghiệp có thể hữu ích để cập nhật thực tế sản xuất, nhưng không nên dùng làm nguồn duy nhất cho những khẳng định về:

• Tác nhân gây bệnh.
• Phương pháp chẩn đoán.
• Liều sử dụng thuốc hoặc hóa chất.
• Độc tính.
• Hiệu quả điều trị.

14. Sơ đồ tra cứu cuối sổ tay

Hình 13.13. Sơ đồ một trang tổng hợp toàn bộ cuốn sổ tay.

Gợi ý thiết kế dạng flowchart từ phát hiện tôm bất thường đến chẩn đoán, xử lý và phòng tái diễn.

TÔM CÓ BIỂU HIỆN BẤT THƯỜNG
↓
KIỂM TRA MÔI TRƯỜNG
DO – pH – nhiệt độ – độ mặn – độ kiềm – NH₃ – NO₂⁻ – tảo – đáy
↓
KIỂM TRA TÔM
Vỏ – mang – cơ – gan tụy – dạ dày – đường ruột – phân
↓
KHOANH VÙNG NGUYÊN NHÂN
Virus? – Vi khuẩn? – EHP/ký sinh trùng? – Nấm? – Môi trường? – Dinh dưỡng/rối loạn sinh lý?
↓
CHỌN XÉT NGHIỆM PHÙ HỢP
Soi tươi – Vi sinh – Mô bệnh học – PCR/qPCR – RT-PCR/RT-qPCR
↓
XÁC ĐỊNH NGUYÊN NHÂN
↓
XỬ LÝ ĐÚNG NGUYÊN NHÂN
↓
THEO DÕI
↓
TÌM NGUYÊN NHÂN GỐC VÀ NGĂN TÁI DIỄN

15. Một trang bà con nên nhớ

Tôm nổi đầu
→ Kiểm tra oxy trước.

Tôm bỏ ăn
→ Kiểm tra cả nước lẫn tôm.

Đốm trắng
→ Nghĩ đến WSSV, nhưng cần xét nghiệm để xác nhận.

Gan tụy nhạt
→ Không mặc định là AHPND.

Phân trắng
→ Không mặc định là EHP hoặc Vibrio.

Trắng cơ
→ Không mặc định là IMNV.

Chậm lớn
→ Nghĩ đến EHP nhưng đừng quên chất lượng giống, thức ăn, mật độ và môi trường.

Đen mang
→ Soi mang và kiểm tra đáy ao.

PCR dương tính
→ Phải đọc cùng triệu chứng, tổn thương, môi trường và diễn biến của đàn tôm.

Một triệu chứng không phải một chẩn đoán.

Khi chưa biết nguyên nhân, đừng bắt đầu bằng câu hỏi:

“Dùng thuốc gì?”

Hãy bắt đầu bằng:

“Con tôm đang nói cho mình biết điều gì?”

BÀ CON CẦN NHỚ

• Một dấu hiệu có thể có nhiều nguyên nhân.
• Hãy kiểm tra môi trường trước khi vội gọi tên bệnh.
• Hình ảnh giúp nhận biết nhưng không thay thế xét nghiệm.
• Lấy đúng con, đúng mô và bảo quản đúng quyết định rất lớn đến giá trị của xét nghiệm.
• Kết quả PCR phải được đọc trong bối cảnh của cả ao.
• Không có một phác đồ chung cho mọi trường hợp phân trắng, chậm lớn, đen mang hay gan tụy bất thường.
• Chẩn đoán đúng nguyên nhân luôn đi trước lựa chọn biện pháp xử lý.

NHÌN TÔM → NHÌN NƯỚC → XEM DIỄN BIẾN → KHOANH VÙNG NGUYÊN NHÂN → XÉT NGHIỆM KHI CẦN → XỬ LÝ ĐÚNG NGUYÊN NHÂN → THEO DÕI → NGĂN TÁI DIỄN.

Đọc tiếp

PHẦN 12. PHÒNG BỆNH VÀ AN TOÀN SINH HỌC

SỔ TAY NHẬN BIẾT, CHẨN ĐOÁN VÀ QUẢN LÝ BỆNH TRÊN TÔM

Hướng dẫn nhận biết dấu hiệu bất thường, xác định nguyên nhân, phòng bệnh và xử lý các vấn đề sức khỏe thường gặp trên tôm thẻ chân trắng và tôm sú.

PHẦN 12. PHÒNG BỆNH VÀ AN TOÀN SINH HỌC

Trong nuôi tôm, có những bệnh khi đã bùng phát thì người nuôi gần như không còn nhiều lựa chọn để “chữa”. Điều này đặc biệt đúng với các bệnh virus nguy hiểm như WSSV.

Vì vậy, cách bảo vệ đàn tôm hiệu quả nhất không phải là xây một hàng rào duy nhất, mà là tạo ra nhiều lớp bảo vệ nối tiếp nhau.

Nếu một lớp bị lọt, vẫn còn lớp tiếp theo.

Có thể hình dung hệ thống an toàn sinh học của một trại tôm như sau:

Con giống → Nước → Thức ăn → Ao nuôi → Người và dụng cụ → Động vật mang mầm bệnh → Quản lý tôm chết → Kiểm soát giữa các ao → Giám sát bệnh → Xử lý sau vụ.

Hình 12.01. Mô hình “nhiều lớp phòng thủ” trong an toàn sinh học trại tôm.

Gợi ý sơ đồ: con giống – nước – thức ăn – ao nuôi – con người – dụng cụ – động vật – chất thải tạo thành nhiều lớp bảo vệ liên tiếp.

An toàn sinh học là một thành phần trung tâm của quản lý sức khỏe thủy sản, với mục tiêu phòng ngừa, giám sát nguy cơ và giảm khả năng mầm bệnh xâm nhập hoặc lan truyền trong hệ thống sản xuất.

Một nguyên tắc rất dễ nhớ là:

Mầm bệnh không tự nhiên “mọc lên” trong ao. Muốn phòng bệnh, hãy tìm xem nó có thể đi vào bằng đường nào – rồi chặn từng đường đó.

1. Lựa chọn và kiểm tra con giống

Một vụ nuôi khỏe bắt đầu từ trước khi con tôm được thả xuống ao.

Nếu mầm bệnh đã theo tôm giống đi vào hệ thống, những biện pháp xử lý nước hoặc quản lý môi trường sau đó sẽ khó có thể bù lại hoàn toàn.

1.1. Chọn nguồn giống

Tôm giống nên có:

• Nguồn gốc rõ ràng.
• Cơ sở sản xuất đáp ứng yêu cầu quản lý.
• Hồ sơ lô giống.
• Tình trạng sức khỏe rõ.
• Kết quả kiểm tra mầm bệnh phù hợp với yêu cầu của chương trình giống, kiểm dịch và tình hình dịch tễ.

1.2. SPF và SPR không giống nhau

Đây là hai thuật ngữ rất dễ bị hiểu nhầm.

SPF – Specific Pathogen Free

Có thể hiểu là không phát hiện những tác nhân gây bệnh cụ thể nằm trong chương trình SPF, trong điều kiện và hệ thống kiểm soát tương ứng.

SPF không có nghĩa là “tôm không mang bất kỳ mầm bệnh nào”.

Một con giống SPF sau khi rời khỏi hệ thống kiểm soát vẫn có thể nhiễm bệnh nếu tiếp xúc với mầm bệnh trong quá trình vận chuyển, ương hoặc nuôi thương phẩm.

SPR – Specific Pathogen Resistant

SPR nói đến khả năng kháng hoặc chống chịu tốt hơn đối với một tác nhân cụ thể thông qua chương trình chọn giống.

SPR cũng không có nghĩa là “không thể mắc bệnh”.

Hình 12.02. Sự khác nhau giữa SPF và SPR.

Gợi ý sơ đồ: SPF – trạng thái kiểm soát tác nhân cụ thể; SPR – đặc tính kháng hoặc chống chịu tốt hơn đối với tác nhân cụ thể.

1.3. Có phải cứ giống đẹp là giống khỏe?

Không.

Quan sát cảm quan vẫn có giá trị nhưng chỉ là lớp kiểm tra ban đầu.

Một lô hậu ấu trùng cần được đánh giá về:

• Độ đồng đều.
• Hoạt động bơi.
• Phản xạ.
• Tình trạng đường ruột.
• Hình thái.
• Các tổn thương bất thường.
• Khả năng chịu stress theo quy trình đánh giá phù hợp.

Hình 12.03. Một số đặc điểm cần quan sát khi đánh giá hậu ấu trùng trước khi thả.

Gợi ý hình ảnh: độ đồng đều – đường ruột – hoạt động bơi – hình thái – tổn thương.

Không nên sử dụng một dấu hiệu như “gan tụy phải thật sẫm màu” để kết luận chất lượng giống, bởi màu sắc còn phụ thuộc vào thức ăn, giai đoạn phát triển và điều kiện quan sát.

1.4. Xét nghiệm con giống

Các tác nhân cần xét nghiệm nên được lựa chọn theo:

• Loài tôm.
• Nguồn giống.
• Tình hình dịch bệnh.
• Yêu cầu kiểm dịch.
• Chương trình quản lý của cơ sở.
• Nguy cơ của vùng nuôi.

Có thể bao gồm những tác nhân quan trọng như:

• WSSV.
• EHP.
• IHHNV.
• AHPND.
• DIV1.
• Các tác nhân khác phù hợp với chương trình giám sát.

Hình 12.04. Quy trình kiểm soát lô giống trước khi nhập và thả nuôi.

Gợi ý sơ đồ: nguồn giống → kiểm tra hồ sơ → cảm quan → lấy mẫu → xét nghiệm → đánh giá → quyết định nhập/thả.

Không nên hiểu rằng “PCR âm tính = bảo đảm tuyệt đối sạch bệnh”. Giá trị của xét nghiệm còn phụ thuộc cỡ mẫu, cách lấy mẫu, mô đích, độ nhạy của phương pháp và tác nhân cần tìm.

Một giấy PCR âm tính không thể biến một hệ thống an toàn sinh học kém thành một hệ thống an toàn.

2. Chuẩn bị ao – xóa “dấu vết” của vụ nuôi trước

Sau mỗi vụ, trong ao có thể còn lại:

• Bùn hữu cơ.
• Phân tôm.
• Thức ăn dư.
• Xác tảo.
• Sinh vật có khả năng mang mầm bệnh.
• Mầm bệnh tồn tại trong nước, bùn hoặc vật liệu hữu cơ.
• Biofilm và vật chất bám trên dụng cụ, đường ống và thiết bị.

Vì vậy, giữa hai vụ cần tạo ra một khoảng đứt quãng sinh học càng rõ càng tốt.

Hình 12.05. Chu trình chuẩn bị giữa hai vụ nuôi.

Gợi ý sơ đồ: thu hoạch → loại bỏ chất thải → vệ sinh → làm khô/xử lý khi phù hợp → kiểm tra hệ thống → chuẩn bị nước → thả vụ mới.

2.1. Bùn đáy

Nếu hệ thống có khả năng tháo cạn hoặc thu gom bùn, cần đánh giá và loại bỏ phần bùn hữu cơ tích tụ quá mức, đặc biệt tại:

• Hố gom.
• Vùng nước ít lưu thông.
• Khu vực cho ăn.
• Góc ao.
• Vùng bùn đen hoặc có mùi bất thường.

Mục tiêu không phải làm đáy ao “đẹp”, mà là giảm lượng chất hữu cơ có khả năng tiếp tục tiêu thụ oxy, tạo vùng yếm khí và lưu giữ tác nhân gây bệnh.

2.2. Phơi đáy ao

Phơi khô có thể là một công cụ hữu ích đối với ao đất có điều kiện thực hiện, giúp tạo khoảng nghỉ giữa hai vụ và hỗ trợ oxy hóa một phần vật chất hữu cơ.

Nhưng không nên biến một yêu cầu như:

“Phải phơi một số ngày cố định đến nứt chân chim.”

thành quy định chung cho mọi hệ thống.

Ao đất, ao lót bạt, hệ thống tuần hoàn, vùng mưa nhiều và vùng đất phèn có điều kiện hoàn toàn khác nhau. Thời gian nghỉ và cách chuẩn bị phải phù hợp với loại ao và điều kiện địa phương.

3. Vệ sinh và khử trùng – không phải “càng mạnh càng tốt”

Một chất khử trùng chỉ hoạt động tốt khi được sử dụng trong điều kiện phù hợp.

Hiệu quả phụ thuộc vào:

• Loại hoạt chất.
• Nồng độ hoạt chất thực tế.
• Loại bề mặt.
• Thời gian tiếp xúc.
• Lượng chất hữu cơ.
• pH và các điều kiện môi trường khác.

Nếu một đường ống vẫn còn lớp biofilm và chất hữu cơ dày, chỉ tăng nồng độ hóa chất chưa chắc giải quyết được vấn đề.

Nguyên tắc hợp lý hơn là:

Làm sạch cơ học → loại bỏ chất hữu cơ → khử trùng → đủ thời gian tiếp xúc → rửa hoặc trung hòa khi cần → làm khô hoặc chuẩn bị sử dụng.

Hình 12.06. Sự khác nhau giữa “làm sạch” và “khử trùng”.

Gợi ý sơ đồ: chất hữu cơ/biofilm → làm sạch → bề mặt sạch hơn → khử trùng → chuẩn bị sử dụng.

3.1. EHP cần đặc biệt chú ý

Bào tử EHP có khả năng tồn tại ngoài vật chủ và việc vệ sinh trại giống, bể, đường ống, dụng cụ và các nguồn vật liệu có nguy cơ là một phần quan trọng của phòng bệnh.

Tuy nhiên, không nên biến một nồng độ chất kiềm mạnh hoặc chất khử trùng cụ thể thành công thức áp dụng tùy tiện cho mọi ao, đường ống và thiết bị.

Các hóa chất có tính ăn mòn hoặc ăn da mạnh cần được sử dụng theo quy trình phù hợp với vật liệu, mục đích và yêu cầu an toàn.

4. Quản lý nguồn nước đầu vào

Nước là đường có thể đưa rất nhiều yếu tố vào ao:

• Mầm bệnh.
• Tôm và giáp xác nhỏ.
• Cá.
• Trứng và ấu trùng của các sinh vật khác.
• Tảo.
• Chất hữu cơ.
• Chất rắn lơ lửng.
• Chất ô nhiễm.

Nước trong không đồng nghĩa nước sạch mầm bệnh.

Hình 12.07. Những yếu tố có thể theo nguồn nước đi vào ao tôm.

Gợi ý sơ đồ: nước nguồn mang theo mầm bệnh – sinh vật – tảo – chất hữu cơ – chất rắn – chất ô nhiễm.

4.1. Ao lắng và khu xử lý nước

Nếu điều kiện cho phép, nên tách các công đoạn:

Nguồn nước tự nhiên → ao lắng/tiền xử lý → khu xử lý nước → ao nuôi.

Trong các hệ thống thâm canh có yêu cầu an toàn sinh học cao, không nên để nước từ kênh cấp đi thẳng vào ao nuôi mà không có bất kỳ rào cản nào.

Hình 12.08. Hệ thống nước một chiều trong khu nuôi tôm.

Gợi ý sơ đồ: nguồn nước → lắng → xử lý → ao nuôi → khu xử lý nước thải.

Lý tưởng hơn là đường nước cấp và đường nước thải được tách riêng để giảm nguy cơ tái nhiễm.

4.2. Lọc cơ học

Lưới hoặc túi lọc có thể giúp giảm:

• Cá tạp.
• Tôm hoang.
• Cua, còng nhỏ.
• Động vật phù du kích thước lớn.
• Một phần vật chất lơ lửng.

Lọc cơ học không đồng nghĩa loại bỏ được virus hoặc vi khuẩn.

Hình 12.09. Các lớp xử lý nước từ sinh vật kích thước lớn đến tác nhân nhỏ hơn.

Gợi ý sơ đồ: lọc cơ học → lắng/xử lý → khử trùng hoặc công nghệ phù hợp → kiểm tra trước khi cấp.

4.3. Khử trùng nước

Chlorine, ozone, UV và các công nghệ khác có thể được sử dụng trong những hệ thống phù hợp.

Hiệu quả phụ thuộc vào:

• Độ đục.
• Lượng chất hữu cơ.
• Lưu lượng.
• Thiết bị.
• Liều thực tế.
• Thời gian tiếp xúc.
• Tác nhân cần kiểm soát.

Do đó, không nên đưa một giá trị nồng độ hóa chất cố định thành công thức chung cho tất cả nguồn nước.

Trước khi đưa nước đã xử lý vào ao nuôi, cũng cần bảo đảm chất xử lý còn dư không gây hại cho tôm.

5. Ngăn vật chủ và sinh vật có khả năng mang mầm bệnh

Trong khu nuôi tôm, cua, còng, tôm hoang và nhiều loài giáp xác khác có thể tạo ra những con đường nối giữa môi trường bên ngoài với ao nuôi.

Vì WSSV có phổ vật chủ rộng trong các loài giáp xác, việc hạn chế động vật thủy sinh không kiểm soát đi vào hệ thống là một nguyên tắc an toàn sinh học quan trọng.

5.1. Rào quanh ao

Có thể sử dụng rào hoặc biện pháp cơ học phù hợp để hạn chế cua, còng và các động vật bò từ bên ngoài vào ao.

5.2. Lưới hoặc dây hạn chế chim

Ở những khu vực có nguy cơ, hệ thống dây hoặc lưới có thể giúp hạn chế chim tiếp cận tôm yếu, tôm chết rồi di chuyển sang ao khác.

Hình 12.10. Các hàng rào cơ học trong khu nuôi.

Gợi ý hình ảnh: lưới lọc nước – rào cua/còng – lưới hoặc dây hạn chế chim.

6. “Diệt tạp” không phải là đổ hóa chất theo công thức

Cá và các sinh vật không mong muốn trong ao lắng hoặc ao chuẩn bị nước có thể cần được kiểm soát.

Tuy nhiên, không nên đưa một liều cố định của saponin, rotenone hoặc hóa chất khác thành công thức chung.

Hiệu quả và độ an toàn phụ thuộc vào:

• Sản phẩm.
• Hàm lượng hoạt chất.
• Loài sinh vật cần kiểm soát.
• Nhiệt độ.
• Độ mặn.
• Thời gian từ khi xử lý đến khi sử dụng nước.

Điều quan trọng nhất là nước sau xử lý phải đạt điều kiện an toàn trước khi được đưa vào ao có tôm.

7. Quản lý thức ăn

Thức ăn có thể vừa là nguồn dinh dưỡng, vừa trở thành một đường đưa rủi ro vào hệ thống.

7.1. Thức ăn công nghiệp

Nên sử dụng thức ăn:

• Có nguồn gốc rõ ràng.
• Phù hợp với giai đoạn phát triển của tôm.
• Được bảo quản khô ráo.
• Còn hạn sử dụng.
• Không có dấu hiệu mốc.
• Không đổi mùi bất thường.
• Bao bì không bị ẩm hoặc hư hỏng.

7.2. Có cần bổ sung beta-glucan và vitamin C cho mọi ao?

Beta-glucan, vitamin C và nhiều chất bổ sung dinh dưỡng có thể có vai trò trong những chương trình dinh dưỡng nhất định.

Tuy nhiên, thức ăn hoàn chỉnh thường đã được xây dựng theo công thức dinh dưỡng cho đối tượng và giai đoạn nuôi.

Không phải càng bổ sung nhiều chất “tăng miễn dịch” thì tôm càng khỏe.

Việc bổ sung nên dựa vào mục tiêu, thành phần thức ăn đang sử dụng và bằng chứng về hiệu quả của sản phẩm.

8. Thức ăn tươi sống – một đường rủi ro đáng chú ý

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với tôm bố mẹ và trại sản xuất giống.

Các loại thức ăn tươi như:

• Giun nhiều tơ.
• Nhuyễn thể.
• Giáp xác.
• Các động vật thủy sinh khác.

có thể mang hoặc chứa tác nhân gây bệnh.

Đối với EHP, nguồn thức ăn tươi sống là một trong những đường nguy cơ cần được kiểm soát trong hệ thống sản xuất giống.

Hình 12.11. Đường nguy cơ từ thức ăn tươi sống đến hệ thống sản xuất giống.

Gợi ý sơ đồ: thức ăn tươi sống → tôm bố mẹ → trại giống → hậu ấu trùng → ao nuôi.

Không nên sử dụng một công thức chung như một mức nhiệt độ hoặc thời gian bảo quản cố định rồi coi đó là bảo đảm loại bỏ mọi mầm bệnh.

Nguyên tắc nên là:

Nguồn thức ăn được kiểm soát + biện pháp xử lý đã được thẩm định + bảo quản đúng + tránh tái nhiễm sau xử lý.

9. Quản lý chất lượng nước trong vụ nuôi

Một hệ thống an toàn sinh học tốt vẫn có thể thất bại nếu môi trường làm tôm stress kéo dài.

Cần theo dõi các thông số phù hợp, trong đó có:

• DO.
• pH.
• Nhiệt độ.
• Độ mặn.
• Độ kiềm.
• TAN/NH₃.
• NO₂⁻.
• Tảo.
• Chất hữu cơ.
• Tình trạng đáy.

Hình 12.12. Theo dõi chất lượng nước trong suốt vụ nuôi và xu hướng biến động theo thời gian.

Gợi ý biểu đồ DO, pH, độ kiềm, NH₃/NO₂⁻ theo ngày để nhận biết xu hướng bất lợi.

Mục tiêu không phải chỉ là “không vượt ngưỡng”, mà là giữ hệ thống ổn định và nhận ra xu hướng xấu trước khi đàn tôm biểu hiện bệnh.

10. Chế phẩm sinh học có phải là một hàng rào an toàn sinh học?

Probiotic và các vi sinh vật có lợi có thể được sử dụng trong nhiều hệ thống nhằm hỗ trợ:

• Quản lý chất hữu cơ.
• Chuyển hóa dinh dưỡng.
• Ổn định một số thành phần của hệ vi sinh.
• Hỗ trợ sức khỏe tôm tùy chủng và sản phẩm.

Một chế phẩm sinh học chỉ có ý nghĩa khi:

• Chứa đúng chủng hoặc nhóm vi sinh phù hợp.
• Có số lượng tế bào sống phù hợp.
• Được bảo quản đúng.
• Được sử dụng trong điều kiện phù hợp.
• Có bằng chứng cho mục đích sử dụng.

Probiotic không thay thế được con giống được kiểm soát, nước an toàn, vệ sinh và hệ thống phòng bệnh.

11. Quản lý bùn đáy và chất hữu cơ

Trong quá trình nuôi:

Thức ăn → tôm → phân + thức ăn dư + xác tảo → đáy ao.

Nếu lượng vật chất này tích tụ nhanh hơn khả năng thu gom và phân hủy an toàn, đáy ao dần trở thành một “kho chất hữu cơ”.

Hình 12.13. Dòng chất hữu cơ từ thức ăn đến bùn đáy trong ao tôm.

Gợi ý sơ đồ: thức ăn → tôm → phân/thức ăn dư/xác tảo → tích tụ đáy → tiêu thụ oxy và tạo các vấn đề môi trường.

Hậu quả có thể gồm:

• Oxy đáy giảm.
• Vùng yếm khí tăng.
• Ammonia và sulfide trở thành vấn đề.
• Hệ vi sinh thay đổi.
• Mang và vỏ tôm dễ bám bẩn.
• Môi trường ngày càng khó quản lý.

11.1. Xi-phông

Trong ao được thiết kế có hố gom, xi-phông giúp đưa chất thải ra khỏi hệ thống thay vì để chúng tiếp tục phân hủy trong ao.

Hình 12.14. Nguyên lý gom và xi-phông chất thải ra khỏi ao.

Gợi ý mặt cắt ao thể hiện dòng nước đưa chất thải về hố gom và đường xi-phông ra ngoài.

Không nhất thiết mọi ao đều phải xi-phông theo cùng một tần suất.

Tần suất phụ thuộc vào:

• Mật độ.
• Lượng thức ăn.
• Sinh khối.
• Thiết kế đáy.
• Khả năng gom chất thải.

Ao càng thâm canh và tải lượng hữu cơ càng cao thì yêu cầu quản lý chất thải càng chặt.

12. Ngăn mầm bệnh lan từ ao này sang ao khác

Đây là một trong những điểm dễ bị bỏ quên nhất.

Một trang trại có nhiều ao không phải là những hệ thống hoàn toàn độc lập nếu chúng dùng chung:

• Người chăm sóc.
• Vó.
• Chài.
• Ủng.
• Xô.
• Máy bơm.
• Ống.
• Phương tiện.
• Kênh nước.

Hình 12.15. Các con đường vô tình đưa mầm bệnh từ ao A sang ao B.

Gợi ý sơ đồ: người – dụng cụ – bùn – nước – máy bơm – đường ống – phương tiện nối giữa hai ao.

12.1. Dụng cụ

Lý tưởng nhất là mỗi khu hoặc mỗi ao có dụng cụ riêng.

Nếu buộc phải dùng chung:

Làm sạch → khử trùng theo quy trình → đủ thời gian tiếp xúc → chuẩn bị sạch trước khi sang ao khác.

Không nên sử dụng một nồng độ chất khử trùng cố định cho mọi loại dụng cụ, vì hiệu quả còn phụ thuộc hoạt chất, bề mặt, lượng chất hữu cơ và thời gian tiếp xúc.

12.2. Thứ tự làm việc

Nếu một người phải chăm nhiều ao, nguyên tắc an toàn hơn là:

Ao khỏe → ao nghi ngờ → ao bệnh.

Sau khi vào ao nghi bệnh hoặc ao bệnh, cần thực hiện vệ sinh phù hợp trước khi quay lại khu sạch.

Hình 12.16. Luồng di chuyển một chiều của người và dụng cụ từ khu sạch đến khu nguy cơ cao.

Gợi ý mũi tên: khu sạch → ao khỏe → ao nghi ngờ → ao bệnh; không quay ngược khi chưa vệ sinh.

13. Kiểm soát người và phương tiện

Mục tiêu không phải là “cấm người lạ”, mà là kiểm soát đường đi của nước, bùn, chất hữu cơ và mầm bệnh.

Nên xác định:

• Khu sạch.
• Khu sản xuất.
• Khu nguy cơ hoặc khu bệnh.
• Điểm vệ sinh tay và ủng.
• Khu vệ sinh thiết bị.
• Đường phương tiện.
• Nơi thu gom và xử lý tôm chết.

Hình 12.17. Phân vùng an toàn sinh học trong một trang trại tôm.

Gợi ý sơ đồ mặt bằng có cổng vào, khu sạch, khu sản xuất, khu bệnh và đường di chuyển.

Khách, phương tiện và thiết bị từ cơ sở khác có thể mang theo bùn, nước và vật chất hữu cơ. Vì vậy, quy trình ra vào cần tương xứng với mức nguy cơ.

14. Theo dõi sức khỏe tôm hằng ngày

An toàn sinh học không kết thúc sau ngày thả giống. Nó tiếp tục bằng quá trình giám sát trong suốt vụ nuôi.

Mỗi ngày nên theo dõi:

• Sức ăn.
• Hoạt động.
• Phân bố của tôm trong ao.
• Tôm trong vó hoặc sàng.
• Gan tụy.
• Đường ruột.
• Mang và vỏ khi có bất thường.
• Quá trình lột xác.
• Số lượng tôm chết.
• Chất lượng nước.

Hình 12.18. Nhật ký sức khỏe tôm hằng ngày.

Gợi ý bảng: sức ăn – gan tụy – ruột – lột xác – môi trường – số chết – ghi chú bất thường.

Không cần biến một tần suất quan sát cố định thành quy luật bắt buộc cho mọi chỉ tiêu.

Tần suất theo dõi nên phù hợp với:

• Mô hình nuôi.
• Tuổi tôm.
• Mật độ.
• Lịch cho ăn.
• Tình trạng ao.
• Mức độ rủi ro.

15. Giám sát mầm bệnh – xét nghiệm khi nào?

Có thể chia xét nghiệm thành hai nhóm mục tiêu chính:

15.1. Xét nghiệm khi tôm có biểu hiện

Mục tiêu là hỗ trợ chẩn đoán nguyên nhân của vấn đề đang xảy ra.

15.2. Xét nghiệm giám sát khi tôm chưa có biểu hiện

Mục tiêu là phát hiện sớm mầm bệnh hoặc theo dõi nguy cơ trong hệ thống.

Hình 12.19. Hai hình thức xét nghiệm: giám sát chủ động và chẩn đoán khi xuất hiện bệnh.

Gợi ý sơ đồ hai nhánh: “chưa có triệu chứng – giám sát nguy cơ” và “đã có triệu chứng – chẩn đoán”.

Không nên áp một lịch cố định kiểu “cứ vài tuần xét nghiệm tất cả bệnh” cho mọi hộ nuôi.

Lịch giám sát nên được xây dựng theo nguy cơ.

Ví dụ:

• Vùng vừa xảy ra WSSV.
• Nguồn giống có yếu tố nguy cơ.
• Ao có tiền sử EHP.
• Tôm bắt đầu phân đàn bất thường.
• Khu vực vừa xuất hiện bệnh mới hoặc bất thường chưa rõ nguyên nhân.

Khi nguy cơ tăng, tần suất và tác nhân cần giám sát có thể được điều chỉnh tương ứng.

16. Quản lý tôm chết – một khâu nhỏ nhưng rất quan trọng

Một con tôm chết vì bệnh có thể chứa lượng mầm bệnh đáng kể.

Nếu để xác tôm:

• Nằm lâu trong ao.
• Bị tôm khác ăn.
• Bị chim hoặc động vật khác bắt.
• Trôi sang hệ thống khác.

thì mầm bệnh có thêm cơ hội phát tán.

Hình 12.20. Chuỗi phát tán có thể bắt đầu từ một con tôm chết.

Gợi ý sơ đồ: xác tôm → tôm khác ăn – chim – nước – dụng cụ → ao khác.

Nếu hệ thống cho phép, nên thu gom tôm chết sớm và quản lý theo quy trình thú y, vệ sinh và an toàn sinh học phù hợp.

17. Nếu một ao bị bệnh – phải bảo vệ những ao còn lại

Khi phát hiện một ao nghi bệnh, cần ngay lập tức xem ao đó là một khu nguy cơ.

Hạn chế:

• Nước từ ao nghi bệnh đi ra khu vực chung.
• Dụng cụ đi từ ao nghi bệnh sang ao khỏe.
• Người đi trực tiếp từ ao bệnh sang ao khỏe.
• Tôm sống hoặc tôm chết di chuyển sang khu vực khác.
• Vật liệu có dính bùn hoặc nước ao bệnh được mang sang ao khác.

Hình 12.21. Thiết lập “vòng cách ly” quanh ao nghi bệnh để bảo vệ các ao còn lại.

Gợi ý sơ đồ ao nghi bệnh ở trung tâm, xung quanh là các điểm kiểm soát nước, người, dụng cụ và tôm chết.

18. Khi xác nhận bệnh truyền nhiễm

Khi phát hiện hoặc nghi ngờ bệnh thuộc diện phải kiểm soát, người nuôi cần thực hiện việc khai báo, lấy mẫu, xử lý và các biện pháp phòng, chống dịch theo quy định hiện hành và hướng dẫn của cơ quan thú y có thẩm quyền.

Không nên tự đặt một khoảng thời gian thông báo cố định cho mọi trường hợp nếu chưa đối chiếu quy định đang có hiệu lực.

Hình 12.22. Quy trình khi xác nhận bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.

Gợi ý sơ đồ: cô lập → thông tin cơ quan chuyên môn → xác nhận → xử lý động vật/nước/chất thải → vệ sinh → giám sát.

19. Không có “một liều chlorine cho mọi ổ dịch”

Đây là điểm rất cần tránh trong các hướng dẫn truyền miệng.

Không nên viết:

“Virus → một nồng độ chlorine cố định → xử lý trong một số ngày cố định.”

Liều và quy trình khử trùng thực tế phụ thuộc vào:

• Sản phẩm.
• Hàm lượng clo hoạt tính.
• Thể tích nước.
• Lượng chất hữu cơ.
• pH.
• Nhiệt độ.
• Mầm bệnh cần bất hoạt.
• Mục tiêu xử lý là nước, dụng cụ, bề mặt hay khu vực khác.
• Quy trình chuyên môn và yêu cầu quản lý.

Một ao chứa nhiều hữu cơ sẽ tiêu hao chất oxy hóa khác với một bể hoặc bề mặt đã được làm sạch.

Nguyên tắc là tính và sử dụng theo hoạt chất, mục tiêu xử lý và quy trình kỹ thuật, không theo kinh nghiệm “mấy ký cho một ao”.

20. Ao sau dịch bệnh – đừng vội thả lại

Sau khi một ao vừa trải qua dịch bệnh, mục tiêu không phải là:

“Xử lý xong là thả vụ mới càng sớm càng tốt.”

Mà phải hỏi:

“Đã loại bỏ và kiểm soát đủ các đường nguy cơ để vụ sau không lặp lại chưa?”

Cần xem xét:

• Tôm và xác tôm còn lại.
• Nước.
• Bùn.
• Biofilm.
• Đường ống.
• Quạt và thiết bị.
• Dụng cụ.
• Khu vực xung quanh.
• Nguồn giống.
• Nguồn nước.
• Nguyên nhân hoặc đường xâm nhập nghi ngờ của vụ bệnh trước.

Hình 12.23. Điều tra sau ổ dịch: mầm bệnh đã vào từ đâu và còn có thể tồn tại ở đâu?

Gợi ý sơ đồ truy ngược từ ao bệnh đến giống – nước – thức ăn – dụng cụ – động vật – bùn – hệ thống.

21. Thời gian nghỉ ao – fallowing

Để hệ thống có một khoảng thời gian không có vật chủ cảm nhiễm có thể là một thành phần hữu ích trong an toàn sinh học.

Tuy nhiên, thời gian nghỉ không nên quy định chung bằng một con số cho mọi cơ sở.

Nó phụ thuộc vào:

• Bệnh đã xảy ra.
• Loại ao.
• Khí hậu.
• Khả năng làm khô.
• Quy trình vệ sinh và khử trùng.
• Khả năng tồn tại của tác nhân.
• Yêu cầu của chương trình an toàn sinh học.

Hình 12.24. “Cắt chu kỳ mầm bệnh” bằng vệ sinh – khử trùng – nghỉ hệ thống trước vụ mới.

Gợi ý sơ đồ vòng đời mầm bệnh bị gián đoạn khi hệ thống không còn vật chủ và được vệ sinh phù hợp.

22. Có cần dùng “tôm chỉ thị” trước vụ mới?

Sentinel – động vật chỉ thị – có thể được sử dụng trong một số chương trình nghiên cứu, giám sát hoặc kiểm chứng an toàn sinh học.

Nhưng không nên khuyến cáo đại trà:

“Thả tôm chỉ thị là bước bắt buộc trước mọi vụ.”

Với cơ sở nuôi, phương án thực tế hơn thường là:

• Hoàn thành vệ sinh.
• Chuẩn bị nước.
• Đánh giá thông số môi trường.
• Kiểm soát nguồn giống.
• Kiểm tra hệ thống.
• Xét nghiệm theo chương trình nguy cơ khi cần.

Sentinel chỉ nên được sử dụng khi có mục tiêu và thiết kế giám sát rõ ràng.

23. Điều tra nguyên nhân sau mỗi vụ bệnh

Nếu vụ vừa rồi bị WSSV, EHP hoặc AHPND mà vụ sau chỉ:

“Rửa ao rồi làm lại y như cũ”

thì những lỗ hổng an toàn sinh học trước đó vẫn có thể còn nguyên.

Mầm bệnh có thể vào từ đâu?

• Giống?
• Nước?
• Thức ăn tươi?
• Cua/còng?
• Dụng cụ?
• Người?
• Ao bên cạnh?

Điều gì có thể làm nguy cơ phát bệnh tăng?

• Môi trường?
• Mật độ?
• Đáy ao?
• Thức ăn?
• Thiếu oxy?
• Stress?

Hình 12.25. Phân tích nguyên nhân gốc sau một vụ bệnh.

Gợi ý sơ đồ ba phần: đường xâm nhập → điều kiện làm tăng nguy cơ bệnh → điểm kiểm soát cần bổ sung.

Mỗi vụ thất bại nên để lại một thay đổi trong hệ thống, chứ không chỉ để lại một khoản thiệt hại.

24. Xây “bản đồ an toàn sinh học” cho trang trại

Đây là việc rất đáng làm ngay cả với khu nuôi nhỏ.

Có thể vẽ đơn giản:

• Nguồn nước.
• Ao lắng.
• Ao xử lý.
• Từng ao nuôi.
• Đường nước cấp.
• Đường nước thải.
• Đường đi của người.
• Khu chứa thức ăn.
• Khu thiết bị.
• Khu xử lý tôm chết và chất thải.
• Các khu vực có nguy cơ cao.

Hình 12.26. Ví dụ bản đồ an toàn sinh học của một trang trại tôm.

Gợi ý sơ đồ mặt bằng với các ao, đường nước, đường người và các vùng nguy cơ.

Sau đó đặt câu hỏi:

“Nếu ao số 3 bị WSSV, bằng những đường nào virus có thể đi đến ao số 4?”

Nếu trả lời được câu này, người nuôi sẽ biết chính xác cần đặt thêm hàng rào ở đâu.

25. Ba vùng an toàn trong trại

Có thể chia đơn giản thành ba vùng:

25.1. Vùng xanh – khu sạch

• Thức ăn và vật tư mới.
• Khu thay đồ.
• Khu chuẩn bị dụng cụ sạch.

25.2. Vùng vàng – khu sản xuất

• Ao đang nuôi.
• Ao lắng.
• Khu thao tác thường xuyên.

25.3. Vùng đỏ – khu nguy cơ

• Ao nghi bệnh hoặc ao bệnh.
• Khu tôm chết.
• Nước thải.
• Bùn.
• Thiết bị vừa tiếp xúc ao bệnh.

Hình 12.27. Mô hình ba vùng Xanh – Vàng – Đỏ trong quản lý an toàn sinh học.

Gợi ý sơ đồ luồng di chuyển từ khu sạch đến khu sản xuất và khu nguy cơ.

Người và dụng cụ nên di chuyển theo hướng:

Sạch → sản xuất → nguy cơ

và không quay ngược lại nếu chưa thực hiện quy trình vệ sinh phù hợp.

26. Checklist trước khi thả giống

Hình 12.28. Checklist “Trước khi thả giống”.

Gợi ý thiết kế dạng checklist bốn nhóm: Con giống – Ao – Nước – An toàn sinh học – Kế hoạch ứng phó.

26.1. Con giống

• Nguồn gốc đã rõ chưa?
• Hồ sơ và xét nghiệm cần thiết đã có chưa?
• Chất lượng đàn giống đạt yêu cầu chưa?

26.2. Ao

• Chất thải của vụ trước đã được xử lý chưa?
• Quạt và hệ thống sục khí hoạt động tốt chưa?
• Đáy ao hoặc hố gom có vấn đề không?

26.3. Nước

• Nước đã qua hệ thống chuẩn bị phù hợp chưa?
• Các thông số chính đã ổn định chưa?
• Có sinh vật không mong muốn đi vào hệ thống không?

26.4. An toàn sinh học

• Lưới lọc đã sẵn sàng?
• Rào quanh ao đã phù hợp?
• Dụng cụ được phân chia thế nào?
• Đường đi của người và phương tiện đã xác định?
• Khu xử lý chất thải và tôm chết đã chuẩn bị?

26.5. Kế hoạch ứng phó

• Nếu mất điện thì làm gì?
• Nếu DO giảm thì có thiết bị dự phòng không?
• Nếu tôm nghi bệnh thì lấy mẫu thế nào?
• Phòng xét nghiệm hoặc cơ quan chuyên môn cần liên hệ là đơn vị nào?

Một trại chuẩn bị tốt không chỉ chuẩn bị để nuôi tôm khỏe, mà còn chuẩn bị trước cho tình huống khi có sự cố.

27. Checklist an toàn sinh học hằng ngày

Hình 12.29. Checklist an toàn sinh học trong quá trình nuôi.

Gợi ý thiết kế dạng bảng kiểm hằng ngày cho người quản lý ao.

27.1. Tôm

• Sức ăn?
• Hoạt động?
• Đường ruột?
• Gan tụy?
• Có tôm chết không?

27.2. Nước

• DO?
• pH?
• Nhiệt độ?
• Có biến động bất thường không?

27.3. Hệ thống

• Quạt nước?
• Sục khí?
• Máy bơm?
• Đường ống?

27.4. An toàn sinh học

• Dụng cụ có dùng chéo giữa các ao không?
• Có người hoặc phương tiện từ khu khác đi vào không?
• Có cua, còng, chim hoặc sinh vật khác xâm nhập không?
• Có nước từ ao khác đi vào không?

27.5. Chất thải

• Bùn hoặc hố gom?
• Tôm chết?
• Nước thải?

28. Mười hàng rào quan trọng nhất

Hình 12.30. Mười hàng rào an toàn sinh học quan trọng trong nuôi tôm.

Gợi ý infographic 10 lớp phòng thủ bao quanh ao nuôi.

1. Con giống được kiểm soát.
2. Nguồn nước có rào cản.
3. Không đưa sinh vật không được kiểm soát vào ao.
4. Thức ăn an toàn.
5. Môi trường ổn định.
6. Chất hữu cơ được quản lý.
7. Dụng cụ, người và phương tiện không mang mầm bệnh từ ao này sang ao khác.
8. Tôm chết được thu gom và quản lý.
9. Sức khỏe đàn tôm được giám sát để phát hiện bệnh sớm.
10. Ao bệnh được cô lập trước khi trở thành nguồn lây cho toàn khu nuôi.

29. An toàn sinh học không có nghĩa là “ao vô trùng”

Một ao nuôi không thể và cũng không cần phải hoàn toàn không có vi sinh vật.

Trong nước luôn tồn tại:

• Vi khuẩn.
• Tảo.
• Động vật phù du.
• Vi sinh vật đáy.
• Nhiều nhóm sinh vật khác.

Mục tiêu của an toàn sinh học là:

Giảm nguy cơ tác nhân nguy hiểm xâm nhập → hạn chế chúng lan truyền → phát hiện sớm khi xuất hiện → giữ hệ thống và đàn tôm đủ ổn định để giảm nguy cơ phát bệnh.

Hình 12.31. Sự khác nhau giữa “vô trùng” và “an toàn sinh học”.

Gợi ý hình ảnh: “vô trùng” = cố loại bỏ mọi vi sinh vật; “an toàn sinh học” = quản lý đường xâm nhập, lan truyền và nguy cơ.

30. Phòng bệnh là một hệ thống, không phải một sản phẩm

Không có một loại vi sinh, thảo dược, khoáng, hóa chất hay công nghệ nào có thể thay thế toàn bộ hệ thống an toàn sinh học.

Một sản phẩm có thể hỗ trợ một mắt xích.

Nhưng nếu:

Giống mang mầm bệnh + nước không được kiểm soát + dụng cụ dùng chung + tôm chết không được thu gom

thì việc bổ sung thêm sản phẩm xuống ao không thể bù lại những lỗ hổng đó.

Hình 12.32. Kim tự tháp phòng bệnh trên tôm.

Gợi ý kim tự tháp: nền móng là an toàn sinh học – con giống – nước – quản lý; phía trên là dinh dưỡng, probiotic và các giải pháp hỗ trợ.

BÀ CON CẦN NHỚ

• Giống SPF không có nghĩa tôm sẽ không bao giờ mắc bệnh.
• PCR âm tính không thay thế an toàn sinh học.
• Nước trong chưa chắc sạch mầm bệnh.
• Lọc nước không đồng nghĩa khử trùng nước.
• Probiotic không thay thế vệ sinh, quản lý chất hữu cơ và kiểm soát đường lây.
• Không có một nồng độ chlorine dùng chung cho mọi trường hợp.
• Ao bệnh là nguy cơ của cả khu nuôi, không chỉ của riêng ao đó.
• Tôm chết phải được xem là một nguồn có khả năng phát tán mầm bệnh.
• Sau một vụ bệnh cần tìm được những đường mầm bệnh có thể đã đi vào hệ thống.
• Phòng bệnh tốt không phải là làm thật nhiều thao tác, mà là đặt đúng hàng rào ở đúng vị trí nguy cơ và duy trì các hàng rào đó suốt vụ nuôi.

CON GIỐNG TỐT → NƯỚC ĐƯỢC KIỂM SOÁT → MÔI TRƯỜNG ỔN ĐỊNH → DỤNG CỤ VÀ NGƯỜI ĐƯỢC QUẢN LÝ → TÔM CHẾT ĐƯỢC THU GOM → GIÁM SÁT SỚM → CÔ LẬP NHANH KHI CÓ BỆNH.

An toàn sinh học không phải một việc làm trước khi thả giống. Đó là cách tổ chức toàn bộ vụ nuôi để mầm bệnh khó đi vào, khó lan ra và được phát hiện càng sớm càng tốt nếu xuất hiện.

Đọc tiếp